مسکویت (Moscovite) یک کانی فیلوسیلیکات از خانواده میکا با ترکیب شیمیایی KAl₂(AlSi₃O₁₀) (OH)₂ است و کانی سازندۀ برخی از سنگ‌های آذرین، رسوبی و دگرگونی می‌باشد. نام دیگر آن میکای سفید است. درجۀ سختی 2.5-3، رَخ (کلیواژ) عالی، وزن مخصوص 2.8 – 2.9 و جلای مرواریدی تا شیشه‌ای، از ویژگی های فیزیکی مسکویت است. ورقه های موسکویت بی رنگ است اما نمونه‌های ضخیم آن به رنگ های نقره ای، صورتی کمرنگ، زرد و سبز کمرنگ دیده می‌شود. بلورها به صورت تخته‌ای با طرح شش ضلعی یا شبه شش ضلعی هستند؛ آنها معمولاً لایه لایه هستند و به صورت سنگدانه یافت می‌شوند. موسکویت از نظر اقتصادی مهم است زیرا مقدار کم آهن آن را به یک عایق الکتریکی و حرارتی خوب تبدیل کرده است. چین با 700000 تن، بزرگترین تولید کننده و بزرگترین مصرف کننده میکای سفید است.

مسکویت (میکای سفید) چیست؟

مسکویت که نام دیگر آن میکای سفید است، یک کانی سیلیکاتی سرشار از پتاسیم (K) است که ظاهری ورقه ورقه دارد و ورقه‌های آن جلای مرواریدی تا شیشه ای دارند. این ورقه ها در برابر نور، شفاف و تقریباً بی رنگ هستند؛ برخی از آن‌ها نیز به رنگ قهوه ای، زرد، سبز و صورتی بسیار کمرنگ هستند.

موسکوویت در گروه فیلوسیلیکات ها قرار دارد و رایج ترین کانی خانواده میکا محسوب می‌شود. یک کانی سیلیکاتی ورقه ای سنگ ‌ساز مهم که در سنگ‌های آذرین، دگرگونی و رسوبی وجود دارد. مانند سایر میکاها، به راحتی به ورقه‌های نازک تبدیل می‌شود.

توانایی میکای سفید در تقسیم شدن به ورقه های شفاف نازک – گاهی تا چند فوت عرض – باعث شد تا از آن به عنوان طلق های/ شیشه های شفاف استفاده شود. بدین منظور، در دهه 1700 موسکویت از پگماتیت هایی در منطقه اطراف مسکو، روسیه استخراج شد. این شیشه‌ها «شیشه‌ی مسکووی» (isinglass) نامیده شدند و گمان می‌رود که این اصطلاح الهام‌ بخش نام کانی «مسکوویت» باشد. در روسیۀ قدیم، بجای شیشه از میکای سفید استفاده می‌شد. از این رو، آن را شیشۀ موسکویی (Moscovy-glass) نامگذاری کردند.

یکی از بزرگترین نمونه‌های میکای سفید، در کشور هند، نزدیکی نلور استخراج شده است؛ قطر آن معادل ۳ متر (۱۰ فوت) و طولی معادل ۵ متر (۱۵ فوت) داشت و وزن آن ۸۵ تن بود.

مسکویت یک میکای غنی از پتاسیم با ترکیب شیمیایی عمومی زیر است:

KAl₂(AlSi₃O₁₀) (OH)₂

در این فرمول گاهی اوقات پتاسیم با یون‌های دیگر با یک بار مثبت منفرد مانند سدیم، روبیدیم یا سزیم جایگزین می‌شود. گاهی اوقات آلومینیوم با منیزیم، آهن، لیتیوم، کروم یا وانادیم جایگزین می‌شود. هنگامی که کروم جایگزین آلومینیوم در مسکویت می‌شود، این ماده رنگ سبز به خود می‌گیرد و به عنوان “فوشیت” شناخته می‌شود. فوشیت اغلب از طریق سنگ های دگرگونی رخساره شیست سبز گزارش شده است. گاهی اوقات به اندازه کافی فراوان است که به سنگ رنگ سبز مشخصی بدهد و برای آن سنگ ها از نام “verdite” استفاده می‌شود.

ترکیب شیمیایی و ساختمان مسکویت

ترکیب شیمیایی اصلی کانی مسکویت به صورت KAl₂(AlSi₃O₁₀) (OH)₂ است. عناصر اصلی موجود در این کانی عبارتند از:

• پتاسیم (K)
• آلومینیوم (Al)
• سیلیسیم (Si)
• اکسیژن (O)
• هیدروژن (H)

در این ترکیب، ممکن است مقدار ناچیزی Na، Rb و یا Cs جانشین K شود. همچنین Mg، Fe²⁺، Fe³⁺، Li، Mn، Ti و یا Cr جانشین Al گردد. Fe نیز می‌تواند جانشین OH شود.

در ساختمان مسکویت، ورقه های t با ترکیب Si, Al₂O₅ با اتصال به ورقه های هشت وجهی گیبسیت مانند، لایه های t-o-t را تشکیل می‌دهند. این لایه‌ها که یک بار منفی شبکه‌ای دارند، از طریق یون‌های K یا Na (در پاراگونیت) که بین آن‌ها قرار می‌گیرد، بی اثر می‌شوند. با وجودی که در ساختمان مسکویت فرم های چند نوعی متعددی به دلیل وجود طریقه های مختلف توالی تکرار ورقه های Si₂O₅ ایجاد می‌شود، معمول‌ترین چند نوعی مشاهده شده در آن، چند نوعی 2M1 با گروه فضایی C2/c است.

پاراگونیت کانی است که به لحاظ ساختاری، با مسکویت هم ساختمان است و فرمول آن دقیقا همان فرمول مسکویت است. این دو کانی را فقط از طریق روش XRD (پراش پرتوی ایکس) می‌توان از هم تشخیص داد و شناسایی کرد. بین مسکویت و پاراگونیت، در دماهای کم تا متوسط، نبود آمیختگی گسترده ای دیده می‌شود.

ویژگی های بلورشناسی میکای سفید

• میکای سفید در سیستم منوکلینیک ردۀ 2/m متبلور می‌شود.
• بلورهای آن معمولاً در راستای {001} تخت شده‌اند.
• وجود وجوه منشوری {110} که با زوایای تقریباً 60 درجه قرار گرفته‌اند، در بعضی از ورقه ها طرح الماسی شکل ایجاد می‌کند و تقارنی شبیه به ارترومبیک را سبب می‌شوند.
• در فرم های {010} بلورها شکل و ظاهر هگزاگونال پیدا می‌کنند.
• وجوه منشوری به دلیل وجود شیارهای افقی منظره‌ای خشن و ناهموار و غالباً نوک تیز پیدا کرده‌اند.
• ماکل های تداخلی با محور ماکل [310] فراوان هستند (شکل زیر)

مشخصه های فیزیکی مسکویت

ویژگی منحصر به فرد و بارز موسکویت، رخ کامل و عالی آن است و اصولاً مسکویت با این ویژگی، به راحتی قابل شناسایی است. زیرا رخ (کلیواژ) کامل به این کانی اجازه می دهد تا شما بتوانید آن را به ورقه های نازک تقسیم کنید. این ورقه ها انعطاف پذیر و الاستیک هستند. همچنین بی رنگ و شفاف با جلای مرواریدی یا ابریشمی تا شیشه ای هستند. سایر ویژگی های فیزیکی مسکویت در ادامه بیان شده است.

• انواع ورقه ای میکای سفید، به دلیل تورق ورقه‌های ریز تا درشت به وجود می‌آیند و انواع پولکی در بعضی موارد، انبوهه‌هایی از فرم های پر مانند یا کروی تشکیل می‌دهند. همچنین، به صورت نهان بلورین و توده ای متراکم نیز دیده می‌شوند.
• یک جهت رخ کامل در راستای {001} دارد که سبب می شود کانی به صورت ورقه های بسیار نازک از هم جدا شود.
• ورقه ها خمش پذیر و انعطاف پذیر هستند و خاصیت الاستیک دارند.
• سختی کانی مسکویت 2 تا 2.5 درجۀ موس است و گرانی ویژۀ آن 2.76 تا 2.88 می‌باشد.
• ورقه های نازک این کانی، بی رنگ و شفاف است. ورقه‌های ضخم تر، نیمه شفاف هستند و به رنگ های سیلور، زرد، قهوه‌ای، سبز روشن و قرمز دیده می‌شوند.
• در برخی از بلورها، نور بیشتر از جهت های موازی با رخ عبور می‌کند تا جهت عمود بر آن.

مشخصات کانی مسکویت
ویژگی ها	مشخصه
رنگ	نمونه های ضخیم اغلب به رنگ قهوه ای یا نقره ای به نظر می رسند. اما هنگامی که به ورقه های نازک تقسیم می شود، مسکویت بی رنگ است، گاهی اوقات با رنگ قهوه ای، زرد، سبز یا صورتی.
رنگ خاکه	سفید، اغلب پوسته های ریز می ریزد و بجا می‌ماند.
جلا	مرواریدی یا ابریشمی تا شیشه ای
دیافاتیتی	Transparent to translucent
کلیواژ	عالی
سختی موس	2.5 – 3
وزن مخصوص	2.8 – 2.9
خواص تشخیصی	کلیواژ، رنگ، شفافیت
ترکیب شیمیایی	KAl2(AlSi3O10) (OH)2
سیستم تبلور	منوکلینیک

نمودهای تشخیص موسکویت

• مسکویت به واسطۀ رخ بسیار کامل و رنگ روشن آن شناخته می‌شود.
• از فلوگوپیت با متلاشی نشدن در اسید سولفوریک متمایز می‌شود.
• از لیپدولیت با نداشتن شعلۀ قرمز لاکی متمایز می‌گردد.
• در لولۀ بسته، بر اثر حرارت آب از دست می‌دهد.

موسکویت در چه سنگ هایی وجود دارد؟

میکای سفید در سنگ های آذرین، دگرگونی و رسوبی یافت می‌شود.

در سنگ های آذرین، مسکویت یک کانی اولیه است و به ویژه در گرانیتوئیدها رایج می‌باشد. این کانی جزء مهمی از گرانیتوئیدهای غنی از آلومینیوم، گرانیت‌های بیوتیت-مسکویت و پگماتیت‌ها است. میکای سیفد در سنگ‌های آذرین حدّواسط، مافیک و اولترامافیک به ندرت حضور دارد. موسکویت یک کانی مهم سنگ ساز با گسترش وسیع است و کانی مشخص گرانیت ها و پگماتیت های گرانیتی می‌باشد. در پگماتیت ها، مسکویت با کوارتز و فلدسپات همراه است و به صورت بلورهای درشتی که کتاب (Book) نام دارد، یافت می‌شود. این کتاب‌ها در برخی مناطق تا چند فوت پهنا دارند. هرقدر میزان کانی میکا در سنگ گرانیت کمتر باشد، آن سنگ جذب آب کمتری خواهد داشت و برای مصارف ساختمانی مناسب تر خواهد بود. از این رو، میزان فراوانی میکا در قیمت گرانیت مؤثر است.

مسکویت در سنگ های دگرگونی

مسکویت در سنگ های دگرگونی نیز بسیار فراوان است و کانی اصلی سنگ ساز در برخی شیست های میکا دار محسوب می‌شود. طیّ دگرگونی ناحیه ای، مسکوویت می‌تواند از دگرگونی سنگ‌های رسی شکل بگیرد. گرما و فشار دگرگونی، کانی های رسی را به دانه‌های ریز میکا تبدیل می‌کند؛ با پیشروی دگرگونی، این دانه های ریز بزرگ می‌شوند. مسکوویت می‌تواند به صورت دانه‌هایی در شیست و گنیس وجود داشته باشد. گاه مقدار آن در شیست و گنیس می‌تواند به قدری فراوان باشد که به سنگ “میکا شیست” یا “گنیس میکا” بگویند.

در دگرگونی های درجه پایین، میکای سفید از تبلور مجدد کانی‌های رسی تشکیل می‌شود.

در منطقۀ (زون) دگرگونیِ کلریت حاصل از دگرگونی، مسکویت سازندۀ اصلی شیست های آلبیت – کلریت – مسکویت است.

در فشار بالا (رخساره‌های شیست سبز تا شیست آبی)، مسکوویت معمولاً غنی از سلادونیت (یعنی فنژیت) است و ممکن است کانی های پاراگونیت، کلریتوئید، گلوکوفان، لاوسونیت، گارنت و امفاسیت با آن همراه باشند.

در شرایط دگرگونی درجه بالا، میکای سفید تجزیه می‌شود و به فلدسپار پتاسیم و سیلیکات‌های آلومینیوم تبدیل می‌گردد.

میکای سفید در سنگ های رسوبی

در سنگ‌های رسوبی، موسکویت به عنوان یک کانی آواری یافت می‌شود، زیرا در برابر هوازدگی نسبتاً مقاوم است، اما معمولاً به مخلوطی از فیلوسیلیکات‌ها تبدیل می‌شود.

دگرسانی در میکای سفید

میکای سفید در برابر هوازدگی شیمیایی مقاوم نیست و به سرعت به کانی های رسی تبدیل می‌شود. به طور کلی، محصولات حاصل از هوازدگی میکای سفید عبارتند از:

1. کانی های رسی شامل اسمکتیت، پیروفیلیت و کائولینیت
2. ایلیت (هیدرومیکا / میکای آبدار)
3. ورمیکولیت
4. سریسیت

طی فرایند دگرسانی موسکویت به کانی های رسی و ایلیت، موسکویت پتاسیم خود را از دست می‌دهد.

بر اثرِ دگرسانیِ مسکویتِ موجود در سنگ های آذرین و سنگ های دگرگونی (شیست ها)، ترکیبی شامل میکای سفید بسیار ریز دانه و سایر فیلوسیلیکات ها در این سنگ ها ایجاد می‌شود که سریسیت نام دارد. این پولک های ریز موسکویت (سریسیت) به صورت انبوهه‌های رشته‌ای با جلای ابریشمی ظاهر می‌شوند.

تشکیل سریسیت از فلدسپات و کانی‌های دیگر مانند توپاز، کیانیت، اسپودومن و آندالوزیت از رخدادهای متداول دگرگونی پسرونده است. سریسیت از دگرسانی سنگ‌های دیوارۀ رگه های معدنی گرمابی نیز به وجود می‌آید.

برخلاف ورقه های بزرگ مسکویت، پوسته های ریز آن (سریسیت) گاهی به اندازه کافی دوام می‌آورند تا در رسوبات و سنگ های رسوبی نابالغ گنجانده شوند. در این صورت، این رسوبات و سنگ‌ها در معرض هوازدگی شدید قرار نگرفته اند. موسکویت همانند ایلیت از اجزای سازندۀ برخی از شیل ها، خاک ها و رسوبات عهد حاضر است.

کانی مسکویت در مقطع نازک

هنگامی که کانی موسکویت را در مقطع نازک در زیر میکروسکوپ بررسی می کنیم، باید با مشخصه های زیر مواجه شویم:

• در مقاطع نازک، بلورهای موسکویت معمولاً صفحه‌ای یا لایه‌ای هستند و رخ پایه‌ای مشخصی را نشان می‌دهند.
• در نور PPL، موسکویت بی‌رنگ است و برجستگی متوسطی دارد.
• در نور CPL، رنگ‌های تداخلی متوسط ​​تا زیاد را نشان می‌دهد.

خوب است بدانید که میکای سفید برخلاف بیوتیت، فاقد رنگ و چندرنگی است. بنابراین، تشخیص این دو از هم آسان است.

در مقابل، میکای سفید ممکن است با پاراگونیت، تالک یا پیروفیلیت، اشتباه گرفته شود؛ زیرا این ها ظاهر و رنگ های تداخلی مشابهی دارند. تالک معمولاً (اما نه همیشه) با موسکویت همزیستی ندارد، زیرا عمدتاً در سنگ‌های غنی از منیزیم مانند سرپانتینیت‌ها یا سنگ‌های دگرگونی مافیک یا اولترامافیک یافت می‌شود. پاراگونیت و پیروفیلیت می‌توانند با موسکویت در سنگ‌های دگرگونی شیستوزیته همزیستی داشته باشند و شناسایی آنها نیاز به تکنیک‌های تحلیلی ویژه مانند میکروسکوپ الکترونی روبشی (scanning electron microscope) دارد.

محلول جامد میکای سفید پتاسیک

رایج‌ترین محلول‌های جامد میکاهای سفید پتاسیک را می‌توان طبق نمودار زیر بیان کرد (Vidal & Parra, 2000). در این نمودار سه تایی، مسکویت (میکای سفید پتاسیک)، پیروفیلیت و سلادونیت، سه رأس یک مثلث را تشکیل داده‌اند.

در اینجا، موسکوویت عضو انتهایی غنی از آلومینیوم محلول جامد بین موسکوویت [KAl₂Si₃AlO₁₀(OH,F)₂] و سلادونیت [K(Mg,Fe)(Al,Fe³⁺)Si₄O₁₀(OH,F)₂] است که هر دو متعلق به گروه میکا هستند. این محلول جامد، با جایگزینی آهن و منیزیم دو ظرفیتی (⁺Fe²⁺, Mg²) بجای آلومینیوم سه ظرفیتی (⁺Al³) در جایگاه هشت وجهی ساختار بلوری کانی که با جایگزینی ⁺Si⁴ بجای ⁺Al³ در جایگاه چهار وجهی ساختار کانی متعادل می‌شود.

میکاهای سفید پتاسیک که حاوی نسبتی از موسکوویت و سلادونیت هستند، معمولاً به عنوان فنگیت شناخته می‌شوند، اصطلاحی که تعریف دقیقی ندارد اما برای اشاره به موسکویت‌هایی با محتوای Si بالا مفید است. به دلیل جایگزینی همزمان ⁺Al³ توسط ⁺Si⁴، مقداری از K می‌تواند با یک مکان خالی یا جای خالی (□) جایگزین شود. میکاهای حاصل که فقیر از K است، به عنوان ایلیت شناخته می‌شوند (K = 0.6 – 0.85 در هر واحد فرمولی بر اساس 11 اکسیژن).

یکی دیگر از جانشینی‌های مهم در موسکویت، جانشینی پیروفیلیتی است. در این جانشینی، K از ساختار بلوری کانی خارج می شود و جای آن خالی می‌شود. به این ترتیب، میکای سفید با کمبود K تولید می‌شود که به عنوان ایلیت شناخته می‌شود.

کاربردهای مسکویت

یکی از مزیت های بسیار خوب کانی مسکویت این است که هنگام قرار گرفتن در معرض الکتریسیته، نور، رطوبت و دمای شدید پایدار است. همین امر آن را به یک ماده پرکاربرد تبدیل کرده است. از میکای سفید به دو صورت پورد شده و ورقه ای استفاده می‌شود. ورق مسکویت یک عایق عالی است و همین امر آن را برای ساخت قطعات تخصصی تجهیزات الکتریکی مناسب می‌کند. مسکوویت آسیاب شده نیز  به عنوان پرکننده و گسترش دهنده در انواع رنگ‌ها و درمان‌های سطحی و استفاده می‌شود. درخشش مرواریدی مسکوویت آن را به یک ماده مهم تبدیل می‌کند که به رنگ‌ها، لعاب‌های سرامیکی و لوازم آرایشی «درخشش» می بخشد.

کاربرد ورقه های موسکویت

• بیشتر میکای ورقه ای برای ساخت وسایل الکترونیکی استفاده می شود. ورق ها از نظر شیمیایی بی اثر، دی الکتریک، الاستیک، انعطاف پذیر، آبدوست، عایق، سبک وزن، بازتابنده، انکسار و انعطاف پذیر هستند.
• از ورقه های مسکویت به عنوان عایق الکتریسیته استفاده می‌شود. زیرا این کانی خاصیت دی الکتریک و مقاومت گرمایی زیادی دارد.
• از ورقه های میکا، همچنین برای جلوی درب کوره ها و اجاق ها استفاده می‌شود.
• بیشتر اجزای ظریفی که به عنوان عایق در لوازم برقی استفاده می شوند، ورقه های نازک میکا هستند که با سیمانی به هم متصل شده اند و و قبل از سخت شدن سیمان، بر اثر فشار، شکلی دلخواه یافته‌اند. هندوستان در تهیۀ این نوع میکا، مقام اول را دارد.

موارد استفادۀ پودر میکای سفید

پودر میکا نیز استفاده های متعددی دارد؛ از جمله:

• ساخت کاغذ دیواری های براق
• به عنوان روان کننده، هنگامی که با نفت یا وغن مخلوط شود.
• به عنوان بتونه
• به عنوان یک مادۀ ضد آتش.
• استفاده در ساخت رنگ.
• استفاده در گل حفاری.
• به عنوان پرکننده بی اثر در ساخت لاستیک.
• استفاده در ترکیبات لوازم آرایشی مرغوب، به دلیل خاصیت جلای ابریشمی و مرواریدی مسکویت.

استفاده از پودر میکای سفید در ساخت رنگ

میکای آسیاب شده به عنوان تقویت کننده رنگدانه در رنگ استفاده می‌شود. این به حفظ رنگدانه در حالت تعلیق کمک می‌کند. کاهش گچ، جمع شدن و برش سطح تمام شده را کاهش می‌دهد. نفوذ آب و هوازدگی را کاهش می‌دهد و رنگ رنگدانه های رنگی را روشن می‌کند. در برخی از رنگ های خودرو از پودر میکا برای ایجاد درخشندگی مرواریدی استفاده می‌شود.

گل حفاری

میکای زمینی یک افزودنی به گل حفاری است که به مهر و موم کردن بخش های متخلخل سوراخ مته کمک می‌کند. در سال 2011، حدود 17 درصد از میکای خشک مصرف شده در ایالات متحده در گل حفاری استفاده شد.

پلاستیک

صنعت خودرو در ایالات متحده از میکای طبیعی برای بهبود عملکرد قطعات پلاستیکی استفاده می‌کند. در پلاستیک، ذرات میکای آسیاب شده به عنوان عاملی برای جذب صدا و ارتعاش عمل می کنند. همچنین می‌تواند با افزایش پایداری، سفتی و استحکام، خواص مکانیکی را بهبود بخشد.

لاستیک

به عنوان پرکننده بی اثر و عامل رهاسازی قالب در ساخت محصولات لاستیکی قالب گیری شده مانند لاستیک و سقف استفاده می شود. دانه های پلاتی میکا به عنوان یک عامل ضد انسداد عمل می کنند.

مسکویت در ساخت لوازم آرایشی و بهداشتی

از مسکویت های مرغوب به صورت آسیاب شده در صنایع آرایشی و بهداشتی استفاده می‌شود. درخشش مرواریدی میکای سفید آسیاب شده آن را به یک عنصر مهم در ساخت ترکیبات رژگونه، خط چشم، سایه چشم، کرم های زیرساز، براق کننده مو و بدن، رژ لب، براق کننده لب، ریمل و لاک ناخن تبدیل کرده است.

سؤالات متداول پیرامون کانی مسکویت

1. ترکیب شیمیایی مسکویت چیست؟ ترکیب شیمیایی عمومی این کانی KAl₂ (Al₃SiO₁₀) (OH)₂ است.
2. نام دیگر کانی مسکویت چیست؟ میکای سفید پتاسیک.
3. مسکویت چه نوع سنگی است؟ مسکویت سنگ نیست، بلکه یک کانی است! این مادۀ معدنی، از تبلور ماگماهای سرشار از آلومینیوم، سیلیس و پتاسیم ایجاد می شود. همچنین بر اثر دگرگونی برخی کانی‌های رسی به وجود می‌آید.
4. مسکویت جزء کدام گروه از کانی ها است؟ جزء گروه بزرگ کانی های سیلیکاتی است و در خانوادۀ سیلیکات‌های ورقه ای (فیلوسیلیکات ها) قرار دارد.
5. محصولِ دگرسانی میکای سفید چیست؟ کانی‌هایی از قبیل کانی‌های رسی، سریسیت و ایلیت.